<b>
<div style="text-align: justify; line-height: 180%"><div><p><b><font size="4"><a name="_Toc310981477">2. Jak są zbudowane hasła <i>w Słowniku nazw osobowych</i> i czego można się dowiedzieć z ich poszczególnych części?</a></font></b></p></div>

 
<p><font size="3"><b><a name="2.1">2.1. Informacje o znaczeniu słowa (semantyka)</a></font></b></p>
<div style="text-align: justify; line-height: 180%"></b>

<div style="text-align: justify; line-height: 180%">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Jak łatwo zauważyć, każda z naszych definicji rozpoczyna się od jednego z pięciu wyrażeń: <i>ktoś, osoba, osoba płci męskiej, osoba płci żeńskiej, osoba niedorosła</i>. Są to tzw. ujednolicone wyznaczniki nadrzędnego elementu znaczeniowego i pozwalają uporządkować wszystkie nazwy osobowe na następujące klasy:</div>
<div style="text-align: justify; line-height: 180%"><span>&middot;<span> </span></span><i>ktoś</i> &ndash; używane w wypadku nazw odnoszących się zar&oacute;wno do ludzi, jak i do innych byt&oacute;w (zwierząt, instytucji &ndash; informację, o kt&oacute;ry obiekt chodzi, znajdziemy w kolokacjach, w informacji pragmatycznej oraz w przykładach),</div>
<div style="text-align: justify; line-height: 180%"><span>&middot;<span> </span></span><i>osoba</i> &ndash; jeżeli nazwa jest używana wyłącznie w odniesieniu do ludzi, niezależnie od ich płci oraz wieku,</div>
<div style="text-align: justify; line-height: 180%"><span>&middot;<span> </span></span><i>osoba płci męskiej</i> &ndash; w wypadku nazw używanych wyłącznie w odniesieniu do mężczyzn,</div>
<div style="text-align: justify; line-height: 180%"><span>&middot;<span> </span></span><i>osoba płci żeńskiej</i> - w wypadku nazw używanych wyłącznie w odniesieniu do kobiet,</div>
<div style="text-align: justify; line-height: 180%"><span>&middot;<span> </span></span><i>osoba niedorosła</i> - w wypadku nazw używanych wyłącznie w odniesieniu do os&oacute;b uznawanych za dzieci lub nastolatk&oacute;w,<br/><br/></div>

<div style="text-align: justify; line-height: 180%">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Nasze definicje mają postać imiesłowowych r&oacute;wnoważnik&oacute;w zdań, tylko wyjątkowo stosujemy formę zdaniową (czas przeszły) dla tych leksem&oacute;w, kt&oacute;re charakteryzują ludzi ze względu na coś, co się już zdarzyło, np. <i>odkrywca</i> &ndash; &bdquo;osoba, kt&oacute;ra coś odkryła&rdquo;.<br/><br/></div>

<div style="text-align: justify; line-height: 180%">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Punkt wyjścia dla definicji w <i>Słowniku nazw osobowych </i>stanowiły wyjaśnienia znaczenia wyraz&oacute;w w USJP. Na podstawie danych z korpusu tekst&oacute;w, samodzielnie zebranych przykład&oacute;w, test&oacute;w i analiz semantycznych ustalaliśmy nadrzędny element znaczeniowy, ocenialiśmy, czy w znaczeniu wyrazu zaszły ewentualne zmiany lub przesunięcia semantyczne (w tym zawężenie, rozszerzenie, przesunięcie zakresu odniesienia). Następnie na tej podstawie tworzyliśmy własne definicje.<br/><br/></div>

<div style="text-align: justify; line-height: 180%">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Wyrazy objaśniamy za pomocą jednostek semantycznie prostszych, unikamy także definicji synonimicznych i błędnych k&oacute;ł. Nie dopuszczaliśmy r&oacute;wnież kolejnego wymieniania bardzo podobnych sformułowań w definicjach, ponieważ uważamy, że nie wnoszą one żadnej dodatkowej informacji, a jedynie zaciemniają znaczenie.<br/><br/></div>

<div style="text-align: justify; line-height: 180%">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;W niekt&oacute;rych wypadkach, jeśli istnieją dwie pary leksem&oacute;w o podobnym znaczeniu i kształcie, a jeden z nich jest nacechowany stylistycznie, podczas gdy drugi nie, w&oacute;wczas od leksemu nacechowanego odsyłamy do leksemu nienacechowanego za pomocą hiperłącza, np. <i>wysłaniec</i> zob. <i>wysłannik</i>. W wypadkach takich dla ułatwienia po odsyłaczu podajemy r&oacute;wnież definicję (identyczną jak przy haśle, do kt&oacute;rego odsyłamy).<br/><br/></div>

<div style="text-align: justify; line-height: 180%">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Jeżeli nacechowane ekspresywnie jest elementem znaczenia wyrazu, to w&oacute;wczas odzwierciedlamy fakt nacechowania w definicji leksemu, używając formy miejscownika, np. <i>żabojad</i> &rsquo;o osobie pochodzenia francuskiego&rsquo;, a informację o nacechowaniu stylistycznym wyrazu odnotowujemy w rubryce poświęconej pragmatyce.<br/><br/></div>

<div style="text-align: justify; line-height: 180%">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;W SNO są obecne takie klasy wyrażeń, kt&oacute;re mają podobną budowę (strukturę morfologiczną), trudno dla nich zbudować definicję realnoznaczeniową, a jednocześnie nie można definicji określić za pomocą&nbsp;reguły słowotw&oacute;rczej. W ich wypadku sama definicja językowa przypomina tautologię (np. <i>empirysta</i> &ndash; <i>zwolennik empiryzmu</i>). W&oacute;wczas na prawach wyjątku rozszerzaliśmy taką definicję o informację encyklopedyczną, podaną w nawiasie kwadratowym (aby wyraźnie zaznaczyć, że nie jest to ani informacja o semantyce, ani też o użyciu wyrazu w wypowiedzi).<br/><br/></div>

<div style="text-align: justify; line-height: 180%">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;W rubryce &bdquo;relacje semantyczne&rdquo; podajemy informacje dotyczące relacji znaczeniowych między wyrazami. Każda jednostka podawana w rubryce &bdquo;relacje&rdquo; jest zarazem jednostką opisaną w słowniku w postaci osobnego artykuły hasłowego (hiperłącza).</div>

<div style="text-align: justify; line-height: 180%">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Opisujemy trzy typy relacji semantycznych: bliskoznaczniki, antonimy i konwersy. Poszczeg&oacute;lne wyrazy w rubryce zostały opatrzone hiperłączem, dzięki czemu istnieje możliwość przemieszczania się między hasłami opisującymi wyrazy pozostające w relacjach semantycznych. Za <nobr>M. Grochowskim</nobr> oraz Z. Zaron przyjmujemy, że relacje synonimii i antonimii można opisywać, odwołując się do podstawowych operacji logicznych. W wypadku relacji konwersji odwołujemy się do narzędzi wypracowanych przez <nobr>J. Apresjana.</nobr><br/><br/></div>

<div style="text-align: justify; line-height: 180%">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Pod etykietą <i>bliskoznaczniki</i> znajdą się zar&oacute;wno wyrazy będące synonimami (wyrazami r&oacute;wnoznacznymi), jak i hiponimami (wyrazami o węższym znaczeniu) leksemu opisywanego w haśle. Przez synonimy rozumiemy takie wyrażenia, w wypadku kt&oacute;rych, jeśli użyjemy ich w zdaniach,&nbsp;zdania te będą w stosunku do siebie w relacji wzajemnej implikacji<a href="#_ftn5" name="_ftnref5" title=""><span><span><span>[1]</span></span></span></a>, np. <i>jeśli ktoś jest kolaborantem, to jest kolaboracjonistą</i> i odwrotnie: <i>jeśli ktoś jest kolaboracjonistą, to jest kolaborantem</i>. Za hiponimy leksemu opisywanego w haśle uznajemy takie wyrazy, kt&oacute;re pozostają z tym leksemem w relacji jednostronnej implikacji, np. przy haśle NARODOWIEC: <i>Jeśli ktoś jest nacjonalistą, to jest narodowcem</i>, ale nie każdy, kto jest <i>narodowcem</i>, musi być zarazem <i>nacjonalistą</i>. Zatem <i>nacjonalista </i>jest hiponimem <i>narodowca </i>(czyli wyrazem, kt&oacute;ry ma znaczenie węższe niż&nbsp;<i>narodowiec</i>)<a href="#_ftn6" name="_ftnref6" title=""><span><span><span>[2]</span></span></span></a>.<br/><br/></div>

<div style="text-align: justify; line-height: 180%">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Antonimia to relacja semantyczna zachodząca między dwoma leksemami, z kt&oacute;rych znaczenie jednego jest zaprzeczeniem znaczenia drugiego. R&oacute;wnież tę relację można badać, używając leksem&oacute;w w zdaniach, odpowiadających formułom logicznym. Np. <i>wr&oacute;g</i> jest antonimem wyrazu <i>przyjaciel</i>, ponieważ zdanie <i>Z tego, że Jan jest wrogiem Marka, wynika Jan nie jest jego przyjacielem.</i> jest zawsze prawdziwe. Natomiast zdanie <i>Z tego, że Jan nie jest przyjacielem Marka, wynika, że jest jego wrogiem.</i> może być w pewnych okolicznościach prawdziwe, ale nie musi (np. Jan może być kolegą Marka i nie czuć do niego wiele więcej ponad zwykłą życzliwość).<br/><br/></div>

<div style="text-align: justify; line-height: 180%">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Za J. Apresjanem przyjmujemy, że dwa leksemy pozostają w relacji konwersji, jeśli należą one do tej samej części mowy, odnoszą się do tego samego zdarzenia, choć ujmują je z przeciwnych biegun&oacute;w. Na poziomie składniowym jednostki takie muszą spełnić dwa warunki. Po pierwsze, każdy z nich powinien otwierać co najmniej dwie pozycje składniowe (taki warunek może zostać spełniony w wypadku nazw osobowych, gdyż w użyciu predykatywnym każda taka nazwa otwiera z lewej strony miejsce dla podmiotu w mianowniku, por. informacje o składni). Po drugie, ich pozycje składniowe są symetryczne, tzn. lewostronna pozycja leksemu 1. odpowiada prawostronnej pozycji leksemu 2. i odwrotnie. Pozycje te zamieniają swoje miejsca, ale ich znaczenie się nie zmienia. Najłatwiej zilustrować to na przykładzie dw&oacute;ch czasownik&oacute;w, będących konwersami: <i>kupić</i> i <i>sprzedać</i>. Jeżeli <i>Jan kupił coś od Pawła, </i>to <i>Paweł sprzedał to Janowi. </i>Ta sama sytuacja opisywana przez oba czasowniki, to zdarzenie polegające na tym, że przedmiot zmienia właściciela w ramach pewnej wymiany. Jeden czasownik opisuje to zdarzenie z punktu widzenia tego, kto przedmiot aktualnie posiada i chce go przekazać (Paweł). Drugi &ndash; z punktu widzenia tego, kto przedmiotu aktualnie nie ma, ale dąży do jego posiadania (Jan). Ot&oacute;ż, relacja taka możliwa jest możliwa w odniesieniu do wszystkich tych jednostek języka, kt&oacute;re spełniają opisane powyżej warunki (a skoro je spełniają, to z założenia muszą być predykatami) &ndash; w tym r&oacute;wnież w odniesieniu do nazw osobowych.<br/><br/></div>

<div style="text-align: justify; line-height: 180%">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ostatnim elementem składającym się na informację semantyczną o wyrazie jest rubryka &bdquo;gniazdo leksykalne&rdquo;. Znajdują się tu wyrazy pozostające w relacji słowotw&oacute;rczej z omawianym leksemem, np. w wypadku jednostki <i>nauczyciel </i>- <i>nauczycielka, nauczycielstwo, nauczać</i>, <i>nauczycielski, </i>przy czym istotna była dla nas żywa motywacja słowotw&oacute;rcza. Oznacza to, że związek między wyrazami musi być żywy &ndash; zatem np. przy leksemie <i>kompan</i> nie podajemy jednostek <i>akompaniament</i> i <i>akompaniować.</i> Interesują nas jednostki od połowy XX w., dlatego nie podajemy formacji typu z<i>dzirzyć</i> przy haśle <i>zdzira</i>. Nie uwzględniamy r&oacute;wnież okazjonalizmu, czyli wyraz&oacute;w, kt&oacute;re zostały utworzone na potrzeby chwili i ich przejrzystość słowotw&oacute;rcza jest uwarunkowana sytuacyjnie. Jeśli dana sytuacja przestanie być żywa w świadomości użytkownik&oacute;w języka, w&oacute;wczas okazjonalizm przestanie być zrozumiały. Doświadczenie uczy, że takich językowych &bdquo;jednodni&oacute;wek&rdquo; nie warto umieszczać w słownikach.</div>

<div style="text-align: justify; line-height: 180%">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;W gnieździe leksykalnym pomijamy przysł&oacute;wki regularnie tworzone od przymiotnik&oacute;w oraz gerundia (regularnie tworzone rzeczowniki odczasownikowe nazywające czynności i stany), jeśli nie mają wyraźnie odrębnego znaczenia lub nie są używane w utartych powiedzeniach, w kt&oacute;rych mogą występować tylko w formie gerundialnej (a nie osobowej).</div>

<div style="text-align: justify; line-height: 180%">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Wyrazy znajdujące się w gnieździe uporządkowaliśmy według części mowy: rzeczownik, czasownik, przymiotnik, ewentualnie przysł&oacute;wek.<br/><br/></div>


<div><br clear="all" /></div>
<hr align="left" width="33%" size="1" />
<div id="ftn5" style="text-align: justify">
<a title="" name="_ftn5" href="#_ftnref5"><span><span><span>[1]</span></span></span></a> Stosując pewien skr&oacute;t myślowy, dalej będziemy m&oacute;wili, że leksemy pozostają między sobą w relacji implikacji. Za każdym razem należy jednak pamiętać, że <i>de</i> <i>facto</i> mowa tu o zdaniach z tymi wyrazami użytymi w orzeczniku.
</div>
<div id="ftn6" style="text-align: justify">
<a title="" name="_ftn6" href="#_ftnref6"><span><span><span>[2]</span></span></span></a> W słowniku obecna jest r&oacute;wnież liczna klasa wyraz&oacute;w takich, jak np.<i> kolaborant </i>i <i>kolaboracjonista</i>, czy <i>gastronom</i> i <i>gastronomik</i>. Wiele z nich r&oacute;żni się nacechowaniem stylistycznym czy zakresem odniesienia. Niekt&oacute;re natomiast są synonimami zupełnymi w rozumieniu J. D. Apresjana. W wypadku tego typu jednostek można obserwować zjawisko bliskie temu, kt&oacute;re we fleksji nazywa się wariantywnością. Więcej na ten temat zob. Natalia Siudzińska, Marzena Stępień, 2011, <i>Wariantywność polskich rzeczownik&oacute;w 
na przykładzie pospolitych nazw osobowych. Rozważania na marginesie projektu &bdquo;Synchroniczno-diachroniczne badania nad wsp&oacute;łczesnymi nazwami osobowymi&rdquo;</i>, [w:] <i>Osoby i działania</i>, red. Z. Zaron, S. Dubisz, Warszawa.</div>
<div>&nbsp;</div>