<div style="text-align: justify; line-height: 180%"><b><font size="3"><a name="_Toc310981484">2.3.<span> </span>Informacje o tym, jak słowo funkcjonuje w zdaniu (składnia)</a></font></b><br/><br/></div>
<div style="text-align: justify; line-height: 180%">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Dla każdej nazwy osobowej pierwotne są te użycia, w kt&oacute;rych występuje ona w funkcji orzeczenia jako orzecznik (czyli w funkcji predykatywnej<a href="#_ftn10" name="_ftnref10" title=""><span><span><span>[1]</span></span></span></a>, orzekającej). Inaczej m&oacute;wiąc: każda pospolita nazwa osobowa pierwotnie służy przede wszystkim przypisaniu komuś właściwości bycia kimś, np. <i>On jest <b>nauczycielem</b></i>. Z punktu widzenia składni jest to jej podstawowe zadanie, wynikające z jej podstawowego wymagania składniowego. W literaturze przedmiotu zjawisko to występowało (obok wspomnianego &bdquo;wymagania składniowego&rdquo;) pod r&oacute;żnymi nazwami: <i>konotacji</i>, <i>walencji</i> czy <i>kompletywności</i>. My będziemy się posługiwali wymiennie dwoma z nich: pojęciem konotacji lub pojęciem wymagań składniowych. Jest to tzw. zdolność otwierania pustych miejsc (B&uuml;hler): jedna jednostka języka wyznacza obok siebie miejsca dla innych jednostek języka, kt&oacute;re, aby to miejsce zająć, muszą spełnić dwa warunki:</div>
<div style="text-align: justify; line-height: 180%">a)<span> </span>mieć określone znaczenie (element znaczenia jest wsp&oacute;lny dla klasy wyrażeń, kt&oacute;re mogą zająć wskazane miejsce),</div>
<div style="text-align: justify; line-height: 180%">b)<span> </span>przyjąć odpowiednią formę gramatyczną (o ile są odmienne).<br/><br/></div>

<div style="text-align: justify; line-height: 180%">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Każda nazwa osobowa (wraz z uzupełniającym ją łącznikiem w orzeczeniu imiennym) otwiera lewostronnie pozycję dla podmiotu w mianowniku. Pozycja ta może zostać zrealizowana przez imię własne, zaimek osobowy lub rzeczownik &ndash; w każdym wypadku musi to być jednak nazwa, kt&oacute;ra może zostać użyta w odniesieniu do os&oacute;b. Możemy więc powiedzieć, że w wypadku każdej nazwy osobowej można opisać co najmniej jeden rodzaj wymagania składniowego. Ponieważ nie jest to właściwość r&oacute;żnicująca klasę nazw osobowych, odnotowujemy ją jedynie w tym miejscu, a pomijamy w rubryce &bdquo;wymagania składniowe&rdquo; w opisie haseł.<br/><br/></div>
<div style="text-align: justify; line-height: 180%">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Liczne nazwy osobowe otwierają r&oacute;wnież prawostronnie &bdquo;puste miejsca&rdquo; (konotują prawostronnie uzupełnienia składniowe). W takich wypadkach odnotowujemy ten fakt, wskazując otwierane miejsce oraz formę fleksyjną, kt&oacute;rą musi przybrać leksem zajmujący to miejsce<a href="#_ftn11" name="_ftnref11" title=""><span><span><span>[2]</span></span></span></a>.&nbsp;Przyjęliśmy następujący schemat: leksem + zaimki <i>coś/ktoś</i> w określonej formie, np. <i>ekspert od czegoś</i> .<br/><br/></div>
<div style="text-align: justify; line-height: 180%">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Nazwy osobowe są prymarnie predykatywne, jednak ich drugim, wt&oacute;rnym w stosunku do pierwszego rodzajem wymagań składniowych jest wyznaczoność i związane z tym operacje referencjalne<a href="#_ftn12" name="_ftnref12" title=""><span><span><span>[3]</span></span></span></a>. Przez operacje referencjalne rozumiemy takie użycie nazwy osobowej, aby służyła ona zarazem do powiedzenia, że ktoś jest kimś, i do wskazania na konkretną osobę lub grupę os&oacute;b, kt&oacute;rym ta właściwość została przypisana. W wypadku pospolitych nazw osobowych służą do tego celu m.in. imiona własne (skr&oacute;t NN w opisie haseł) w postpozycji (czyli po nazwie), zaimki oraz liczebniki w prepozycji (czyli przed nazwą). Operację, czyniącą z nazwy predykatywnej nazwę osobową, uznajemy za jej referencjalne wymaganie składniowe.<br/><br/></div>

<div style="text-align: justify; line-height: 180%">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;W niekt&oacute;rych wypadkach opisywana nazwa używana jest przede wszystkim lub tylko w pozycji predykatywnej. Wtedy odnotowujemy ten fakt, stwierdzając: &bdquo;przeważnie / zwykle w pozycji predykatywnej&rdquo;. R&oacute;wnież nie wszystkie nazwy osobowe podlegają operacji referencjalnej za pomocą imienia własnego w prepozycji &ndash; niekt&oacute;re wykluczają taką możliwość, dopuszczając jedynie użycie z zaimkiem lub liczebnikiem. Te dwa podziały:</div>
<div style="text-align: justify; line-height: 180%">a)<span> </span>nazwy używane referencjalnie vs. &nbsp;nazwy używane przeważnie predykatywnie,</div>
<div style="text-align: justify; line-height: 180%">b)<span> </span>w obrębie nazw używanych referencjalnie: nazwy używane z imieniem własnym w postpozycji vs. &nbsp;nazwy, kt&oacute;re nie dopuszczają takiego użycia</div>
<div style="text-align: justify; line-height: 180%">zostały przez nas uwzględnione w opisie wymagań składniowych.<br/><br/></div>
<div style="text-align: justify; line-height: 180%">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Podsumowując, kolejność informacji podawanych w tym polu wygląda następująco:</div>
<div style="text-align: justify; line-height: 180%">- informacja o predykatywności nazwy jest uznawana za oczywistą &ndash; nie podajemy jej więc w wymaganiach składniowych,</div>
<div style="text-align: justify; line-height: 180%">- rekcja, czyli prawostronne uzupełnienia nazwy,</div>
<div style="text-align: justify; line-height: 180%">- wymagania referencjalne, czyli operacje, czyniące je nazwą odnoszącą się do osoby.<br/><br/></div>

<div style="text-align: justify; line-height: 180%">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;W rubryce &bdquo;uzgodnienia&rdquo; podajemy uzgodnienia składniowe z przymiotnikami i czasownikami, w naszym opisie symbolizowane przez łączliwość &nbsp;z zaimkami wskazującymi <i>ten </i>/ <i>ta</i> vs. <i>ci / te</i>. &nbsp;Uważamy, że osobliwości, takie jak możliwość łączenia się z przymiotnikami rodzaju męskiego i żeńskiego wyrazu <i>sierota</i>, por. <i>ta sierota / ten sierota</i>, czy też z przymiotnikami męskoosobowymi i niemęskoosobowymi wyrazu <i>redaktor</i>, por. <i>ci redaktorzy // te redaktory</i>, należy opisywać, ale właściwym miejscem takiego opisu jest składnia, nie fleksja.<br/><br/></div>
<div style="text-align: justify; line-height: 180%">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Łączliwość z zaimkiem <i>ten</i>, kt&oacute;ra pozwala zr&oacute;żnicować nazwy osobowe, przedstawia się następująco:</div>
<div style="text-align: justify; line-height: 180%">a)<span> </span><i>ten nauczyciel &ndash; ci nauczyciele</i> &ndash; dla nazw męskoosobowych, niemających&nbsp;formy mianownika lmn. nacechowanej pejoratywnie,</div>
<div style="text-align: justify; line-height: 180%">b)<span><span style="font-style: italic;"> </span></span><i>ten inżynier </i>&ndash; <i>ci inżynierowie // te inżyniery </i>dla nazw męskoosobowych, mających&nbsp;formy mianownika lmn. nacechowane pejoratywnie,</div>
<div style="text-align: justify; line-height: 180%">c)<span> </span><i>ten sierota / ta sierota </i>- <i>te sieroty</i> dla nazw łączących się zar&oacute;wno z zaimkiem <i>ten</i> w rodzaju męskim, jak i w żeńskim (<i>ta</i>).</div>
<div style="text-align: justify; line-height: 180%">Łączliwość ta znajduje swoje odzwierciedlenie r&oacute;wnież na poziomie fleksyjnym (dob&oacute;r końc&oacute;wek fleksyjnych).&nbsp;<br/><br/></div>
<div style="text-align: justify; line-height: 180%">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ostatnia rubryka w informacji składniowej to kolokacje. W punkcie /a/ ilustrujemy wymagania składniowe nazwy, odzwierciedlając zarazem ograniczenia semantyczne, kt&oacute;re nazwa nakłada na swoje uzupełnienia. W punkcie /b/ znalazła się uporządkowana znaczeniowo łączliwość przymiotnikowa oraz - tam, gdzie to możliwe - łączliwość z czasownikami. W kolejnych wierszach pojawiają się także typowe konstrukcje, w kt&oacute;rych nazwa występuje przy rzeczowniku (w dopełniaczu) oraz inne utarte użycia (w tym przenośne), charakterystyczne dla danej nazwy.<br/><br/></div>
<div style="text-align: justify; line-height: 180%">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;W kolokacjach pominęliśmy fakt występowania danego leksemu w tytułach utwor&oacute;w literackich oraz w utartych połączeniach wziętych z literatury.<br/><br/></div>



<hr align="left" width="33%" size="1" />
<div id="ftn10" style="text-align: justify">
<a href="#_ftnref10" name="_ftn10" title=""><span><span><span>[1]</span></span></span></a> O opozycji predykatywność &ndash; jednostkowość (referencjalność)&nbsp;zob. rozdział <i>Przykłady użyć</i>.
</div>
<div id="ftn11" style="text-align: justify">
<a href="#_ftnref11" name="_ftn11" title=""><span><span><span>[2]</span></span></span></a> Informacje o ograniczeniach semantycznych, nakładanych na te leksemy, można odczytać z kolokacji &ndash; por. dalsza część rozdziału.
</div>
<div id="ftn12" style="text-align: justify">
<a href="#_ftnref12" name="_ftn12" title=""><span><span><span>[3]</span></span></span></a> Więcej informacji o r&oacute;żnych rodzajach referencjalności zawiera część poświęcona doborowi przykład&oacute;w, ilustrujących hasła.</div>